گل آرایی ژاپنی، هنر ایکه بانا (Ikebana)

گل آرایی ژاپنی، هنر ایکه بانا (Ikebana)

ایکه بانا (Ikebana) یا «راه گل‌ها»، تنها یک هنر گل‌آرایی نیست، بلکه آیینی است که در آن طبیعت، زیبایی، هماهنگی و معنای زندگی در کنار هم قرار می‌گیرند. این هنر بیش از شش قرن پیش در ژاپن شکل گرفت و به تدریج از آیین‌های مذهبی بودایی به زندگی روزمره و فرهنگ عمومی مردم راه یافت.

هر مکتب ایکه بانا فلسفه و رویکرد منحصربه‌فرد خود را دارد؛ برخی بر نظم و قوانین سخت‌گیرانه تأکید دارند و برخی دیگر آزادی و خلاقیت هنرمند را در اولویت قرار می‌دهند. از ایکه‌نوبو با تاریخ چندصدساله‌اش گرفته تا مکتب سوگتسو با نگاه مدرن و جهانی، هر کدام لاین جداگانه‌ای در تاریخ هنر ژاپن به شمار می‌روند. در ادامه با مهم‌ترین مکاتب ایکه بانا، ویژگی‌ها و سبک‌های آن‌ها آشنا خواهیم شد.

ایکه بانا (Ikebana):

ایکه بانا (Ikebana) یا ایکبانا که معمولا به عنوان «زنده کردن گل‌ها» معنی می شود، هنر گل آرایی ژاپنی است. طرح های گل آرایی ژاپنی ایکه بانا معمولا با مواد زیر ایجاد می شود:

• گل های فصلی
• برگ ها و شاخه ها

این مواد با دقت در گلدان یا ظروف قرار می گیرند و در نهایت فرم متعادل و زیبایی را می سازند. این طرح ها به خاطر زیبایی و هماهنگی و تعدل بین ساقه ها و ظرف و فضای اطراف بسیار مورد توجه هستند. آرایش های ایکبانا معمولا برای تزئین تاقچه اتاق های تاتامی ژاپنی به نام توکونوما (tokonoma) استفاده می شود و بخش مهمی از استقبال از مهمانان در خانه است.

خرید گل روز معلم

تاریخچه ایکبانا:

گل آرایی های ساده در قرن ششم، با آیین بودا از چین و کره وارد ژاپن شدند. صومعه های بودایی سنت پیشکش گل به بودا را پذیرفتند و طی قرن ها این پیشکش ها تکامل پیدا کردند. تمرین متمایز ایکه بانا که به اسم کادو (kadō)-راه گل ها- شناخته می شود توسط کشیشان در حدود 550 سال پیش در کیوتو ایجاد شد. بعد از آن توسط اساتید مختلف ایموتو (imemoto) به سبک‌های مختلفی تبدیل شد. اولین و قدیمی ترین سبک ایکه بانا شامل موارد زیر می شود:

• ریکا (rikka)
• شوکا (shōka) (که به آن سیکا (seika) هم گفته می شود)

این گل آرایی ژاپنی با نفوذ اشراف دربار و جنگجویان رده بالا به ممحیط های غیر مذهبی وارد شد. در قرن 14 و 15 هنر گل آرایی ایکبانا همراه با فعالیت های هنری مثل مراسم چای (chadō) و خوشنویسی (shodō)، به بخش اساسی از آموزش سامورایی‌ها تبدیل شد.

در ادامه این گل آرایی در جامعه فراگیر شد و در میان تجار محبوبیت پیدا کرد و سبک های ساده تری پدیدار شدند. پایان دوره ادو (Edo) در سال 1868، ایکبانا به سمت استفاده در خانه های کوچک تر رفت و با کنار گذاشته شدن تاقچه های سنتی توکونوما (tokonoma) در هر خانه، این آرایش گل در مقیاس کوچک تری ایجاد شد. همچنین با پایان دوره ادو و ورود غرب به زاپن، گل های جدیدی هم وارد ژاپن شد که این گل آرایی را باز هم متحول کرد.

از اواخر قرن 19، گل آرایی ژاپنی ایکه بانا در سراسر ژاپن در آموزش دختران جای گرفت و با صنعتی شدن و مدرن شدن کشور، این هنر بیشتر در فرهنگ ژاپن ریشه دوانید. از زمان پیدایش این هنر گل آرایی تکامل مداومی داشته  و ده ها مکتب را به وجود آورده که هر کدام فلسفه و سبک متمایز خود را دارند. بعضی از برجسته ترین آنها را در ادامه توضیح خواهیم داد.

گل بنفشه (Violas)

برجسته‌ترین مکاتب ایكبانا:

1.مکتب ایکه‌نوبو (Ikenobō ikebana):

مکتب ایکه‌نوبو یکی از قدیمی‌ت رین و مهم‌ ترین مکاتب گل‌ آرایی ژاپنی یا ایکه‌ بانا است که ریشه آن به بیش از پنج قرن پیش بر میگردد. خاستگاه این هنر معبد روکاکو-دو (Rokkaku-dō) در شهر کیوتو است؛ جایی که راهبان بودایی برای قربانی گل‌ها، چیدمان‌های ویژه‌ای انجام می‌ دادند. این راهبان در کلبه‌ای کوچک کنار برکه‌ای (به ژاپنی ike) زندگی می‌کردند و واژه bō نیز به معنای کلبه و راهبان آن است؛ از همین‌جا نام ایکه‌نوبو شکل گرفت.

در دوره مورماچی (۱۳۳۸–۱۵۷۳)، راهب ارشد معبد، ایکه‌نوبو سِنّو، بنیان‌های فلسفی این هنر را پایه‌گذاری کرد و آموزه‌های خود را در کتابی با عنوان سِنّو کودن (Senno Kuden) ثبت نمود.

دو سبک شاخص در مکتب ایکه‌نوبو عبارت‌اند از:

• ریکا (Rika): به معنای «گل‌های ایستاده». این سبک رسمی و باشکوه با گل‌آرایی‌های عمودی در گلدان‌های بلند اجرا می‌شود و معمولاً چشم‌اندازهای کامل طبیعت را بازتاب می‌دهد.

• شوکا (Shōka یا Seika): نسخه ساده‌تر ریکا در قرن هجدهم پدید آمد. در این شیوه از شاخه‌ها، گل‌ها و علف‌ها استفاده می‌شود و تأکید آن بر سادگی، هماهنگی با رشد طبیعی گیاهان و ایجاد فضاهای خالی معنادار است.

در طول قرن‌ها، نسل‌ های مختلف رؤسای مکتب ایکه‌نوبو همواره در تکامل این سبک‌ها نقش داشته‌اند. امروزه تنها ایکه‌نوبو و مکتب ریوسِی-ها (Ryūsei-ha) به آموزش سبک‌های ریکا و شوکا می‌پردازند. همان‌طور که دکتر گی هنسون (Gay Henson)، متخصص ایکه‌نوبو در Japan House London می‌گوید، استفاده از مواد طبیعی و فصلی، روح اصلی این هنر است؛ هدف «نمایش زیبایی طبیعت بدون تقلید کامل از آن» است.

خرید گل روز روابط عمومی

2.  مکتب ریوسِی-ها یا ریوسه‌ای‌ها (Ryūsei-ha)

مکتب ریوسه‌ای‌ها (Ryūsei-ha) یکی از مهم‌ترین مدارس ژاپنی ایکه‌بانا (هنر گل‌آرایی) است که در سال ۱۸۸۶ توسط یوشیمورا کائون در توکیو بنیان‌گذاری شد. ریشه‌های این مکتب به مدرسه کهن ایکنوبو (Ikenobō) در کیوتو بازمی‌گردد. کائون که در آغاز از هنرمندان ایکنوبو بود، با جدایی از آن مسیر تازه‌ای را در گل‌آرایی رقم زد.

پس از او، نسل‌های بعدی مدیران این مدرسه نوآوری‌های مهمی ارائه کردند:

• یوشیمورا کاکیو: با معرفی سبک جیوکا (jiyū-ka) یا آرایش آزاد، سنت کلاسیک را با آزادی هنری تلفیق کرد.

• یوشیمورا کاسن: با ترویج اصل شوکو بوتسو نو کائو (hokubutsu-no-kao) یعنی “ظاهر گیاهان”، توجه را به نمایش شخصیت ساقه‌ها و برگ‌ها جلب نمود.

• یوشیمورا کاشو: پس از سال ۲۰۱۵ میراث خانوادگی را ادامه داد و فلسفه ریوسه‌ای‌ها را جهانی‌تر ساخت.

امروزه سبک‌های متنوعی در ریوسه‌ای‌ها آموزش داده می‌شود، از جمله:

• ریکّا: قدیمی‌ترین سبک با ریشه در معابد بودایی.

• شوکا (سیکّا): شیوه‌ای رسمی که در دوره ادو تکامل یافت.

• جیوکا: تلفیق آزادی بیان با عناصر کلاسیک.

• چیدمان‌های تجاری و نمایشگاهی.

این مکتب در انتخاب مواد نیز خلاق است؛ از گیاهان و سبزیجات تا عناصر غیرارگانیک مانند فلزات یا پلاستیک‌های رنگ‌شده. حتی موادی غیرمعمول مثل فلفل‌های رنگی روشن نیز در آثار آن دیده می‌شود. چنین تنوعی، ریوسه‌ای‌ها را به یکی از لاین‌های پیشرو در دنیای گل‌آرایی ژاپنی تبدیل کرده است.

گل شب بو (Matthiola)

3. مکتب اوهارا (Ohara)

مکتب اوهارا یکی از برجسته‌ترین سبک‌های ژاپنی هنر گل‌آرایی ایکبانا است که در سال ۱۸۹۵ توسط اوهارا اونسین در منطقه کوبه–اوزاکا بنیان‌گذاری شد. در آن زمان، سبک رایج ریککا (Rikka) با قوانین سخت‌گیرانه و چیدمان عمودی شناخته می‌شد. اما اوهارا با ابداع موریبانا (Moribana) راهی تازه گشود؛ سبکی که هم گل‌های بومی و هم وارداتی غربی را به کار می‌گرفت و زیبایی چشم‌اندازهای طبیعی را بازتاب می‌داد.

موریبانا بر پایه انعطاف‌پذیری و نزدیکی به طبیعت شکل گرفت و به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود:

• شیکیسای موریبانا (Shikisai Moribana): متمرکز بر رنگ‌ها

• شاکِی موریبانا (Shakei Moribana): بازتاب‌دهنده مناظر طبیعی

در این سبک، ظروف تخت و اصولی مانند زاویه و طول گل‌ها اهمیت زیادی دارند. با این حال، آزادی در خلاقیت و بازتاب تغییر فصل‌ها ویژگی بارز مکتب اوهارا است.

رهبران این مکتب در طول تاریخ نوآوری‌های متعددی ارائه دادند:

• اوهارا کوئون: گسترش سبک در نمایشگاه‌ها

• اوهارا هوئون: الهام از هنر ریمپا (Rimpa)

• اوهارا ناتسوکی: معرفی سبک هانامای (Hanamai) با تمرکز بر “گل‌های رقصان”

• اوهارا هیروکی: رهبری کنونی مکتب با بیش از ۱۴۵ شعبه در ژاپن و ۹۳ شعبه بین‌المللی

امروزه، اوهارا یکی از معتبرترین و گسترده‌ترین مکاتب ایکبانا در جهان به شمار می‌رود و همچنان به نمایش لاین‌های طبیعی و شاعرانه گل‌ها ادامه می‌دهد.

خرید گل روز حسابدار

4. مکتب سُوگِتسو (Sōgetsu)

سوگتسو یکی از مکاتب برجسته ایکیبانا (هنر گل‌آرایی ژاپنی) است که در سال ۱۹۲۷ توسط «تشیگاهارا سوفو» بنیان‌گذاری شد. این مکتب با رویکرد آزاد، خلاقانه و آوانگارد خود شناخته می‌شود و باور دارد که هر فرد، در هر مکان و زمان، می‌تواند با هر ماده‌ای از زیبایی این هنر بهره‌مند شود. سوفو می‌گفت: «در ایکیبانا، گل‌ها انسان می‌شوند»؛ یعنی چیدمان‌ها بازتابی از شخصیت و احساسات هنرمند هستند.

پس از یادگیری اصول اولیه، هنرجویان تشویق می‌شوند سبک شخصی خود را کشف کنند و بی‌مرز به خلاقیت بپردازند.

ویژگی‌های مکتب سوگتسو:

• استفاده از مواد تازه و بومی در کنار عناصر خشک، رنگ‌شده و حتی غیرمعمول

• امکان خلق چیدمان بدون گل یا حتی بدون آب

• کاربرد بامبو در پروژه‌های بزرگ و شاخص

• نوآوری در نمایشگاه‌ها و ایجاد «Flowork» در فضاهای عمومی چون هتل‌ها، باغ‌ها و فروشگاه‌ها

سوگتسو با گذر زمان همراه با فرهنگ‌ها و نسل‌ها تکامل یافته و امروز با کمک لاین و دیگر شبکه‌های اجتماعی، آثار هنرمندانش را زنده و پویا به جهانیان معرفی می‌کند.

گل آلاله (Ranunculus)

5. نیپون كادو كوریو (Nippon Kadō Koryū)

نیپون كادو كوریو یكی از مكتب‌های برجسته‌ایكبانای ژاپنی است كه در سال ۱۹۲۰ توسط «تسوروتا ایچییو» در استان یاماناشی پایه‌گذاری شد. این مكتب با وجود پایبندی به سنت‌های كلاسیك، از تكنیك‌های مدرن نیز بهره می‌گیرد و به همین دلیل همچنان زنده و پویا باقی مانده است.

در این هنر، از ظروف متنوعی همچون گلدان‌های برنزی، سرامیكی و بامبو تا اشكال خلاقانه‌ای مانند قایق و ركاب اسب استفاده می‌شود. ابزارهایی مانند قیچی فولادی «هاسامی(hasami)» و نگهدارنده‌های گل «كنزان (kenzan)» و «شیپو(shippo)» نقش مهمی در اجرای چیدمان‌ها دارند.

سبك‌های شاخص نیپون كادو كوریو شامل:

• سیكا (Seika): تأكید بر زیبایی طبیعی مواد و استفاده از عناصر كاملاً طبیعی.

• موریبانا (Moribana): سبكی معاصر كه بازتابی از شیوه‌های نوین زندگی ژاپنی است.

• ناگیره (Nageire): چیدمانی آزاد و ساده كه غالباً در اتاق‌های چای ژاپنی دیده می‌شود.

در تكنیك‌ها، روش‌هایی مانند «هانا كوباری (hana kubari)»، «هانا كانزاشی(hana kanzashi)»، خم‌كردن شاخه‌ها (تامه‌رو-tameru) و هرس شاخه‌های ضخیم‌تر (كیری‌دامه-kiri dame) به كار می‌رود. اصل مهم این مكتب استفاده از مواد فصلی برای هماهنگی بیشتر با طبیعت است؛ عنصری كه لاین ارتباط سنت و نوآوری در این هنر محسوب می‌شود.

خرید گل روز پدر

جدول خلاصه مشخصات مکاتب مهم ایکه بانا:

گل بومادران (Yarrow)

سخن پایانی:

هنر ایکه بانا بیش از آنکه صرفاً چیدمان گل باشد، راهی برای درک عمیق‌تر طبیعت، تأمل در زیبایی و ایجاد پیوند میان سنت و نوآوری است. هر مکتب با فلسفه خاص خود به این هنر غنا بخشیده است؛ از شکوه کلاسیک ایکه‌نوبو تا آزادی بیان در سوگتسو و از نگاه طبیعت‌محور اوهارا تا نوآوری ریوسه‌ای‌ها. حتی نیپون كادو كوریو توانسته است پلی میان گذشته و امروز بسازد.

ما را در تلگرام بوی گل و اینستاگرام بوی گل دنبال کنید.

سوالات متداول:

ابزارهای اصلی در ایکه بانا کدام‌اند؟

ابزارهای مهم شامل:

• کنزان (Kenzan): نگهدارنده فلزی برای تثبیت ساقه‌ها

• هاسامی (Hasami): قیچی فولادی مخصوص هرس

• شیپو (Shippo): نگهدارنده فلزی با سوراخ‌های متعدد

• ظروف متنوع از برنز، سرامیک، بامبو تا گلدان‌های خلاقانه

آیا ایکه بانا فقط از گل‌های طبیعی استفاده می‌کند؟

در مکاتب سنتی مانند ایکه‌نوبو یا نیپون كادو كوریو، تأکید اصلی بر گل‌ها و شاخه‌های طبیعی است. اما مکاتبی مثل سوگتسو اجازه استفاده از عناصر غیرمعمول مانند فلز، پلاستیک، بامبو رنگ‌شده یا حتی اشیای روزمره را نیز می‌دهند.

قدیمی‌ترین مکتب ایکه بانا کدام است و چه سبکی دارد؟

قدیمی‌ترین مکتب، ایکه‌نوبو است که در قرن پانزدهم میلادی در معبد روکاکو-دو کیوتو شکل گرفت. سبک‌های شاخص آن شامل ریکا (Rikka) با آرایش باشکوه و رسمی و شوکا (Shōka/Seika) با تأکید بر سادگی و هماهنگی با طبیعت است.

منبع:

An introduction to ikebana, the Japanese art of flower arrangement

Ikenobō ikebana

Ryūsei-ha ikebana

Ohara ikebana

Sōgetsu ikebana

Nippon Kadō Koryū ikebana